ایجاد نمایه دیجیتال شهروندان خارجی در روسیه و درس های آن برای ایران

طرح «نمایه دیجیتال شهروندان خارجی روسیه می‌تواند برای ایران یک «الگوی عملیاتی» باشد تا با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از مزایای اقتصادی و اجتماعی آن بهره مند شود.

یادداشت مهمان، احسان موحدیان: از نهم تیر ماه، نمایه دیجیتال شهروندان خارجی در روسیه راه‌اندازی شده است. این اقدام تأثیر مستقیمی بر حجم و ترکیب جریان‌های مهاجرتی به روسیه به خصوص از سوی کشورهای حوزه مشترک المنافع که دارای رژیم ورود بدون روادید به این کشور هستند، خواهد داشت. اما ماهیت و چرایی این اقدام در این مقطع زمانی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

وزارت کشور روسیه، هدف از بهره‌برداری از سرویس جدید « نمایه دیجیتال شهروندان خارجی» را تشدید کنترل بر جریان‌های مهاجرتی اعلام کرده است. با معرفی این خدمات، شهروندان کشورهای حوزه مشترک المنافع که پیشتر بدون اخذ روادید وارد روسیه می‌شدند، ملزم به ارائه مجموعه‌ای از اطلاعات درباره خود خواهند بود. این تحول فعالیت نهادهای امنیتی روسیه در جهت مقابله با برخی حملات تروریستی توسط اتباع این کشورها را به‌طور قابل‌توجهی تسهیل می کند. راه اندازی این خدمات نشان‌دهنده روند جهانی تشدید کنترل بر مهاجرت است که در حال حاضر اکثر کشورهای توسعه‌یافته را تحت تأثیر قرار داده است.

روسیه نیز که پس از آغاز عملیات نظامی ویژه علیه اوکراین با افزایش چشمگیر تهدیدات تروریستی، از جمله از سوی اتباع خارجی ورودی به کشور، مواجه شده، از این قاعده مستثنا نبوده است.

ارائه خدمات نمایه یا پروفایل دیجیتال شهروندان خارجی طبق فرمان ریاست‌جمهوری روسیه در تاریخ 19 خرداد ماه سال قبل پیش‌بینی شده بود. این کار بخشی از افزایش سختگیری روسیه در جهت اجرای سیاست مهاجرتی جدید خود پس از حمله تروریستی به سالن کنسرت«کروکوس سیتی هال» مسکو در سال 2024 محسوب می شود.

بر اساس این فرمان، وزارت کشور روسیه موظف شد تا 9 تیر ماه سال جاری راه‌اندازی این سرویس را تضمین کند. این پروفایل باید شامل اطلاعات همه اتباع خارجی که وارد روسیه می‌شوند، از آن خارج می‌شوند یا در خاک آن اقامت دارند، باشد. بدین‌ترتیب، وزارت کشور که به عنوان متولی این طرح تعیین شده، سامانه اطلاعاتی را در اختیار می‌گیرد که امکان کنترل جریان‌های مهاجرتی از تمام کشورهای جهان را فراهم می‌کند.

تاکنون کنترل جابه‌جایی شهروندان کشورهای مشترک المنافع برای روسیه با توجه به ورود بدون ویزای آنها بسیار دشوار بود، به‌طوری که در سپتامبر 2024، الکساندر گورووی، معاون اول وزیر کشور روسیه، وضعیت مهاجرت را با این جمله توصیف کرد: «ما واقعاً نمی‌دانیم چه کسی به سمت ما می‌آید.»

این خدمات چگونه عمل می کند؟

«پروفایل دیجیتال» شامل مجموعه گسترده‌ای از اطلاعات درباره اتباع خارجی خواهد بود که هر یک از نهادهای فدرال مسئولیت آن را بر عهده دارند. هر نهاد مجموعه داده‌هایی را که در حوزه مسئولیت آن است، ارائه می‌دهد. به عنوان مثال، سرویس امنیت فدرال یا اف اس بی که سرویس مرزبانی زیر نظر آن فعالیت می‌کند، داده‌های مربوط به عبور از مرز را به سامانه اطلاعاتی ارسال می‌کند؛ وزارت کشور که اتباع خارجی را در داخل روسیه کنترل می‌کند، اطلاعات مربوط به ثبت مهاجرتی، فعالیت شغلی، محدودیت‌های ورود به روسیه و غیره را ارائه می‌دهد؛ وزارت آموزش و پرورش، نتایج آزمون‌های زبان روسی را؛ و سرویس نظارت بر حمایت از حقوق مصرف‌کننده و رفاه موسوم به Rospotrebnadzor نیز اطلاعات مربوط به بیماری‌های خطرناک را در اختیار می‌گذارد.

تمام این اطلاعات از طریق سامانه یکپارچه تعامل الکترونیکی بین‌دستگاهی یا سامانه ثبت مهاجرت منتقل می‌شود. در نهایت، وزارت کشور ابزاری عملیاتی در اختیار خواهد داشت که امکان تجمیع تمام اطلاعات کلیدی درباره جابه‌جایی و وضعیت مهاجران را در قالب یک برنامه واحد فراهم می‌کند.

در 22 خرداد ماه، دولت روسیه ترکیب اطلاعاتی را که باید در پروفایل دیجیتال خارجی گنجانده شود، تصویب کرد. این اطلاعات شامل داده‌های شخصی (نام، نام خانوادگی، جنسیت، تابعیت و غیره)، عکس، مدارک شناسایی و مجوزهایی که مدت اقامت در روسیه را تعیین می‌کنند، می‌شود. بیشترین توجه به ابزارهای کنترل دیجیتالی معطوف است که مفهوم جدید سیاست مهاجرتی بر آنها تأکید دارد.

این ابزارها باید نقش اصلی را در افزایش کنترل نهادهای امنیتی بر جریان‌های مهاجرتی ایفا کنند. این موارد شامل شماره تلفن، آدرس ایمیل، اطلاعات ثبت‌نام، محل سکونت و مکان واقعی هر فرد، از جمله مختصات جغرافیایی آن، و نیز تاریخ و زمان ثبت موقعیت جغرافیایی تلفن همراه می‌شود. گنجاندن این اطلاعات در سامانه نشان می‌دهد که وزارت کشور روسیه قادر خواهد بود جریان‌های مهاجرتی را تقریباً به‌صورت لحظه‌ای رصد کند؛ امری که پیشتر تنها یک رویا بود.

این خدمات به‌طور کامل و یک‌باره راه‌اندازی نمی‌شود. طبق مصوبه دولت روسیه، اطلاعاتی که باید در پروفایل دیجیتال گنجانده شود و تا 9 تیر تامین شده‌اند، باید ظرف سه ماه به سامانه مربوطه منتقل شوند. البته آخرین مهلت تکمیل داده های این خدمات، 21 شهریور ماه سال جاری است. با این حال، با توجه به حجم بالای داده‌ها، تکمیل سامانه مرتبط با این خدمات به زمان نسبتاً طولانی‌ نیاز دارد و به احتمال قوی تا پایان سال جاری میلادی به‌طور کامل عملیاتی خواهد شد.

در عین حال، خود تبادل داده‌ها درباره اتباع خارجی بین نهادها باید به‌اندازه کافی سریع باشد. مدت زمان انتقال اطلاعات در چارچوب سامانه اطلاعاتی مذکور نباید از 15 دقیقه از لحظه به‌روزرسانی تجاوز کند. یعنی وضعیت مهاجری که مدت مجاز اقامت او در روسیه به پایان رسیده، تقریباً بلافاصله به‌روز می‌شود. این موضوع برای شرکت‌ها و اشخاص حقیقی که مهاجران را به کار می‌گیرند و ممکن است با استخدام مهاجران غیرقانونی مواجه شوند، اهمیت زیادی دارد.

مزایای راه اندازی خدمات جدید مهاجرتی روسیه

محتمل‌ترین پیامد راه اندازی نمایه دیجیتال شهروندان خارجی، کاهش محسوس حجم مهاجرت غیرقانونی، به‌ویژه از کشورهای بدون نیاز به روادید خواهد بود. پیش از این با راه اندازی سامانه افراد تحت کنترل در نیمه بهمن سال قبل، برای اتباع خارجی که مدت مجاز اقامتشان در روسیه به پایان رسیده، رژیم اخراج اعمال می‌شود.

این شامل افرادی می‌شود که دوره اقامت موقت، اجازه اقامت موقت، کارت اقامت، اجازه کار، قرارداد کار، تابعیت آنها و دیگر موارد مرتبط لغو شده است. همه این افراد تا زمان اخراج از خاک روسیه یا تعیین تکلیف وضعیت حقوقی، در سامانه افراد تحت کنترل ثبت می‌شوند. تا آن زمان، آنها حق تغییر محل سکونت، خرید املاک و خودرو، ازدواج، افتتاح حساب، انجام معاملات مالی و غیره را ندارند.

به گفته ولادیمیر کولوکولتسف، وزیر کشور روسیه، در ماه اول راه اندازی این سامانه، 685 هزار خارجی که به‌طور غیرقانونی در کشور حضور داشتند، در آن ثبت شدند. از آنجا که در شهریور دو سال قبل، طبق برآورد وزارت کشور روسیه، 6.2 میلیون خارجی در این کشور حضور داشتند، حدود 11 درصد یا به عبارتی از هر نه نفر یک نفر، در این سامانه ثبت شدند.

اکثر آنها شهروندان تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان بودند که معرفی سامانه در درجه اول گریبانگیر آنها شد. برخی از اتباع این کشورها در گذشته درگیر فعالیت های تروریستی یا غیرقانونی در روسیه بوده اند و مقامات این کشور امیدوار هستند از این طریق آنها را به سرعت شناسایی و اخراج کنند.

تا 17 بهمن سال قبل، تعداد خارجیان ثبت‌شده در این سامانه به 840 هزار نفر رسید. در همین حال، تعداد خارجیان در روسیه تا ابتدای سال 2026 به 5.7 میلیون نفر کاهش یافت که طی یک سال 10 درصد کمتر شده است. جالب توجه است که این رقم تقریباً با تعداد کسانی که در زمان معرفی سامانه در آن ثبت شده بودند، مطابقت دارد. با این وجود، تعداد خارجیان ثبت‌شده در سامانه تا اواخر بهمن ماه سال قبل به 15 درصد از کل آنها افزایش یافت.

نتیجه راه اندازی سامانه افراد تحت کنترل، که همچنان ابزار اصلی کنترل مهاجران کشورهای بدون روادید حوزه مشترک المنافع یا CIS محسوب می‌شود، کاهش حجم کلی مهاجرت بوده است. بنا بر اعلام شورای امنیت روسیه، تا ابتدای اسفند سال قبل، 6.1 میلیون خارجی در کشور حضور داشتند که با شروع فصل بهار و تابستان افزایش یافته بود. یک سال پیش، تعداد مهاجران 6.8 میلیون نفر بود. یعنی تعداد آنها حدود 10 درصد کاهش یافته است. همچنین تعداد ورودی‌های روسیه در سه ماهه اول سال 2026 از 2.9 به 2.5 میلیون نفر (15- درصد) کاهش یافت.

علاوه بر معرفی سامانه، کاهش حجم مهاجرت به روسیه عوامل دیگری نیز دارد که از جمله آنها می توان به افزایش تعداد بازرسی‌ها از مهاجران و کارفرمایان آنها از سوی وزارت کشور، گسترش رویه سلب تابعیت روسیه، تشدید قوانین صدور مدارک برای اقامت طولانی‌مدت در روسیه و تشدید کلی قوانین مهاجرتی اشاره کرد. با این حال، نقشی که معرفی سامانه افراد تحت کنترل در این فرآیند ایفا کرده، با این واقعیت مشخص می‌شود که کاهش حجم مهاجرت، هم به‌صورت مطلق و هم نسبی، به‌طور کلی با تعداد خارجیان ثبت‌شده در آن مطابقت دارد.

ارایه این خدمات تشدید کنترل جریان‌های مهاجرتی به روسیه از کشورهای CIS را بدون نیاز به ایجاد رژیم روادید، ممکن خواهد کرد. قانونی کردن همه مهاجرت ها به روسیه، خطرات را برای کارفرمایانی که قادر به بررسی وضعیت خارجیان پیش از استخدام نیستند و برای خود مهاجرانی که می خواهند وضعیت اقامت خود را در روسیه قانونی می‌کنند، و برای جمعیت محلی که از حضور بیش از حد مهاجران ناراضی هستند، کاهش می‌دهد.

ساماندهی جریان‌های مهاجرتی همچنین به کاهش نقش منفی این عامل منجر خواهد شد که پیشتر اغلب به‌عنوان یک عامل آزاردهنده در روابط روسیه با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز مطرح بود. روسیه امیدوار است با این تمهیدات میزان فعالیت های تروریستی و ضدامنیتی اتباع مهاجر خارجی را به خصوص از کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز که برخی از آنها تحت تاثیر اندیشه های تکفیری و وهابی هستند به صفر برساند.

همچنین روسیه در تلاش است از این طریق میزان حملات انتحاری به زیرساخت های خود به خصوص در بخش انرژی را کاهش دهد. زیرا گمانه زنی ها حاکیست پرتاب پهپاد به سمت پالایشگاه ها و تاسیسات نظامی روسیه که در فواصل چند هزار کیلومتری از مرز اوکراین قرار دارد، عمدتا از طریق عوامل نفوذی یا برخی مهاجران خرابکار وابسته به اوکراین صورت می گیرد و اجرای طرح مذکور به شناسایی و اخراج این افراد کمک شایانی خواهد کرد.

درس های این طرح برای کنترل مهاجران به ایران

با توجه به اینکه ایران نیز در بسیاری از حوزه های امنیتی و سیاسی دغدغه ها و نگرانی های مشترکی با روسیه دارد، می تواند با بررسی نحوه اجرای طرح مذکور و تلاش برای بهره گیری از نقاط مثبت آن در دستگاه های اجرایی مرتبط با امور مهاجرت، صدور ویزا و غیره از برخی مشکلات حاد امنیتی به خصوص در شرایط جنگی با آمریکا و رژیم صهیونیستی به شرح زیر بکاهد.

مدیریت متمرکز اطلاعات مهاجران: ایران می‌تواند با ایجاد یک پایگاه داده متمرکز، اطلاعات پراکنده مهاجران را از نهادهای مختلف (مانند وزارت کشور، سازمان ثبت احوال، و فراجا) جمع‌آوری کند. این پروفایل دیجیتال می‌تواند شامل اطلاعات هویتی، مدارک اقامتی، محل سکونت، سابقه اشتغال، و وضعیت سلامت باشد و به جای سیستم‌های کاغذی و پراکنده، یک منبع واحد و قابل اعتماد ایجاد کند.

شفاف‌سازی بازار کار و جلوگیری از اشتغال غیرمجاز: با اتصال این پایگاه داده به سامانه‌های سازمان تأمین اجتماعی و مالیات، کارفرمایان می‌توانند پیش از استخدام، از وضعیت قانونی مهاجر اطمینان حاصل کنند. این امر مشابه هدف روسیه برای کمک به کارفرمایان در شناسایی مهاجران غیرقانونی است و به ساماندهی بازار کار و جلوگیری از رقابت ناعادلانه با نیروی کار ایرانی کمک می‌کند.

بهبود برنامه‌ریزی و تخصیص منابع: داده‌های دقیق از جمعیت مهاجر، به دولت در برنامه‌ریزی برای ارائه خدمات عمومی مانند آموزش، بهداشت و درمان و مسکن کمک می‌کند. ایران قبلاً تجربه استفاده از سامانه‌های ثبت‌نام برای ارائه خدمات مانند آموزش آنلاین به دانش‌آموزان افغانستانی را داشته است و این طرح می‌تواند این ظرفیت را به سطحی جامع‌تر ارتقا دهد.

اما درس‌های کلیدی که ایران می تواند از این تجربه روسیه بیاموزد به شرح زیر است:

اولویت دادن به رویکرد جامع دیجیتال: روسیه با این طرح نشان داد که دیگر نمی‌توان با روش‌های سنتی و پراکنده، جریان‌های مهاجرتی پیچیده را مدیریت کرد. ایران که با جمعیتی بین 3.8 تا 6 میلیون مهاجر افغانستانی مواجه است، بیش از هر زمان دیگری به یک نظام جامع، متمرکز و مبتنی بر داده نیاز دارد.

افزایش کارایی از طریق همکاری بین‌دستگاهی: موفقیت این طرح در گرو همکاری و تبادل اطلاعات به شکل به‌روز (کمتر از 15 دقیقه) بین دستگاه‌های مختلف مانند وزارت کشور، نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات و سایر نهادهاست. ایران نیز باید سازوکارهای موجود برای «همکاری بین‌دستگاهی» و به‌اشتراک‌گذاری به‌موقع و آنی اطلاعات مهاجران را به روز کند.

استفاده از ابزار دیجیتال برای سیاست‌گذاری هدفمند: این طرح به روسیه امکان داد تا با دقت بیشتری سیاست‌های خود مانند «رژیم اخراج» را برای مهاجران غیرمجاز اعمال کند. ایران نیز که اخیراً سیاست سخت‌گیرانه‌تری در قبال مهاجران غیرمجاز در پیش گرفته، می‌تواند با چنین ابزاری، سیاست‌های خود را هوشمندانه‌تر، هدفمندتر و با کمترین هزینه‌های اجتماعی پیاده‌سازی کند.

تعادل بین کنترل و کرامت انسانی: تجربه روسیه هشداری نیز در خود دارد. منتقدان معتقدند این پروفایل دیجیتال بیش از آنکه یک سرویس خدماتی باشد، ابزاری برای «نظارت کامل» و افزایش وابستگی مهاجران به دولت است و می‌تواند زمینه‌ساز فشار و تبعیض شود. ایران با اتخاذ رویکردی متوازن که حریم خصوصی و کرامت انسانی مهاجران را رعایت کند، می‌تواند از این اشکال اجتناب کرده و سیاستی کارآمد و انسانی طراحی کند.

نیاز به زیرساخت و سرمایه‌گذاری: راه‌اندازی چنین سامانه‌ای نیازمند سرمایه‌گذاری قابل‌توجه در زیرساخت‌های فنی، آموزش نیروی انسانی و ایجاد بسترهای قانونی مناسب است. ایران که از کمبود منابع بین‌المللی برای مدیریت مهاجران گلایه داد، باید با برنامه‌ریزی دقیق و تخصیص بودجه لازم، گام‌های عملی برای ایجاد این زیرساخت‌ها بردارد.

در مجموع، طرح «نمایه دیجیتال شهروندان خارجی روسیه می‌تواند برای ایران یک «الگوی عملیاتی» باشد تا با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، ضمن ساماندهی به وضعیت آشفته کنونی مهاجرت، از مزایای اقتصادی و اجتماعی آن بهره‌مند شده و تهدیدات امنیتی و اقتصادی ناشی از حضور غیرقانونی در ایران را به حداقل برساند.